Tartan jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych wzorów na świecie. Kilka przecinających się kolorowych pasów wystarczy, żeby pomyśleć o Szkocji.
Dziś tartan pojawia się na kiltach, spódnicach, szalach, kocach, czapkach i torbach. Jest obecny zarówno w tradycyjnym stroju szkockim, jak i we współczesnej modzie.
Ale skąd właściwie wzięły się szkockie kraty?
Czy każdy tartan oznacza konkretny klan? Czy kolory mają swoje znaczenie? Dlaczego jedne wzory są nazywane rodzinnymi, inne regionalnymi, wojskowymi albo królewskimi?
Historia tartanu jest znacznie bardziej złożona niż prosty podział na „jeden klan – jeden wzór”. To historia wełnianej tkaniny, lokalnego rzemiosła, szkockich Highlands, przemian społecznych i późniejszego budowania narodowej tożsamości.
Czym właściwie jest tartan?
Najprościej mówiąc, tartan to wzór utworzony przez przecinające się pasy w różnych kolorach.
W szkockim rejestrze tartanów definiuje się go jako wzór możliwy do utkania, składający się z co najmniej dwóch naprzemiennych kolorowych pasów, które układają się pionowo i poziomo w powtarzający się wzór. Taki układ nazywa się settem.
To właśnie sposób rozmieszczenia pasów, ich szerokość, kolejność i liczba nitek sprawiają, że jeden tartan różni się od drugiego.
Przy produkcji tkackiej istotny jest również tak zwany threadcount, czyli dokładny zapis liczby nitek poszczególnych kolorów. Szkocki Register of Tartans porównuje go do swoistego „DNA” tartanu.
Dlatego dwie kraty mogą wyglądać na pierwszy rzut oka podobnie, ale mieć zupełnie inny układ nici.
Jak powstał tartan?
Tartan nie został wymyślony w jednym momencie.
Tkane wzory kratowe były znane w różnych częściach Europy na długo przed tym, zanim tartan stał się symbolem Szkocji. Sam szkocki tartan ma jednak bardzo długą historię.
National Records of Scotland wskazuje na zapis z 1538 roku, w którym pojawia się określenie „heland tartane”. Dotyczy ono tkaniny przeznaczonej na element stroju króla Jakuba V. Jest to najwcześniejsza znana wzmianka o „Highland tartan” w szkockich źródłach.
Zachował się również znacznie starszy fragment tkaniny znaleziony w Glen Affric. Badania naukowe datują go mniej więcej na 1500–1600 rok, co czyni go najstarszym znanym zachowanym przykładem właściwego tartanu znalezionego w Szkocji.
Nie oznacza to jednak, że współczesne wzory tartanów wyglądały wtedy tak samo.
Przez kolejne stulecia zmieniały się materiały, techniki barwienia, sposoby tkania i same wzory.
Dlaczego tartan tak dobrze sprawdzał się w Szkocji?
Nie można oddzielić historii tartanu od historii wełny.
W chłodnym i wilgotnym klimacie szkockich Highlands wełna była bardzo praktycznym materiałem. Chroniła przed zimnem, była trwała i mogła być wykorzystywana do produkcji różnych części garderoby.
Tartan był więc przede wszystkim tkaniną.
Dopiero z czasem jego wzory zaczęły nabierać kolejnych znaczeń.
To ważna różnica, jeśli chcemy zrozumieć historię szkockiej kraty. Tartan nie powstał jako system symboli. Najpierw był sposobem tkania kolorowej wełny, a jego znaczenie kulturowe rozwijało się stopniowo.
Czy kolory tartanu mają konkretne znaczenie?
Nie ma jednego uniwersalnego systemu, w którym każdy kolor tartanu zawsze oznacza to samo.
Czasami opis konkretnego tartanu podaje znaczenie użytych kolorów. Mogą one odnosić się do krajobrazu, historii, miejsca, osoby, organizacji albo wydarzenia.
Nie można jednak powiedzieć, że na przykład: czerwony zawsze oznacza odwagę, zielony zawsze lasy, a niebieski zawsze jeziora.
Takie interpretacje mogą pojawiać się w opisach poszczególnych tartanów, ale nie są uniwersalną zasadą obowiązującą dla wszystkich szkockich wzorów.
Współczesny Scottish Register of Tartans przewiduje nawet osobne pole na opis tak zwanej rationale, czyli wyjaśnienie historii danego wzoru, powodów wyboru kolorów i tego, co mają reprezentować.
Znaczenie kolorów trzeba więc analizować w odniesieniu do konkretnego tartanu, a nie całego systemu szkockiej kraty.
Skąd wzięły się tartany klanowe?
To właśnie tutaj pojawia się jeden z najbardziej rozpowszechnionych mitów.
Często można przeczytać, że każdy szkocki klan od zawsze miał swój własny tartan, dzięki któremu można było rozpoznać jego członków.
Historia nie jest jednak aż tak prosta.
Tartan rzeczywiście został później silnie związany z klanami i rodzinami, ale system konkretnych wzorów przypisywanych poszczególnym klanom rozwijał się stopniowo.
Szczególnie ważny był XIX wiek.
Wtedy zainteresowanie kulturą Highlandów zaczęło rosnąć, a tartan coraz mocniej funkcjonował jako symbol szkockiej tożsamości. Rozwijano również katalogowanie i przypisywanie konkretnych wzorów rodzinom, klanom i regionom.
Dlatego nie należy przenosić dzisiejszego systemu tartanów klanowych bezpośrednio na XVI czy XVII wiek.
Tartan nie zawsze oznacza klan
Współczesny Scottish Register of Tartans pokazuje, jak różnorodny może być sposób klasyfikowania wzorów.
W rejestrze znajdziemy między innymi tartany:
- Clan / Family – związane ze szkockim klanem lub rodziną,
- District – związane z określonym regionem,
- Military – związane z wojskiem,
- Royal – związane z rodziną królewską,
- Corporate – stworzone dla organizacji lub firmy,
- Commemorative – upamiętniające wydarzenie lub osobę,
- Fashion – stworzone przede wszystkim dla mody i handlu.
Dzisiaj tartan może opowiadać historię rodziny, miejsca, wydarzenia, organizacji albo konkretnej idei.
Co zmieniło się w XIX wieku?
XIX wiek był dla tartanu wyjątkowo ważny.
Po okresie, w którym tradycyjny strój Highlandów był ograniczany przez prawo, nastąpiło jego ponowne zainteresowanie i romantyzowanie.
Szczególne znaczenie miała wizyta króla Jerzego IV w Szkocji w 1822 roku. Wydarzenie to stało się ważnym momentem w ponownym popularyzowaniu Highland dress i tartanu. National Records of Scotland przechowuje dokumenty związane z tą wizytą jako część źródeł dotyczących historii tartanu.
W tym okresie szkocka krata zaczęła być coraz mocniej przedstawiana jako symbol Highlandów i szkockiej kultury.
Powstawały kolejne wzory, katalogowano istniejące tartany i rozwijała się moda na szkockie stroje.
To właśnie wtedy zaczęła się kształtować część wyobrażenia o tartanie, które znamy dzisiaj.
Tartan stał się symbolem Szkocji
Z czasem szkocka krata przestała być tylko rodzajem wełnianej tkaniny. Stała się znakiem rozpoznawczym całej kultury. Kilt z tartanu, wełniany szal, czapka czy spódnica zaczęły funkcjonować jako elementy szkockiego dziedzictwa. Jednocześnie tartan wyszedł poza tradycyjny strój. Zaczął pojawiać się w modzie, wyposażeniu wnętrz i przedmiotach codziennego użytku. Dziś trudno znaleźć drugi wzór tekstylny tak mocno kojarzony z konkretnym krajem.
V&A Dundee określa tartan jednocześnie jako tkaninę, wzór i zjawisko kulturowe. To dobre podsumowanie jego współczesnego znaczenia.
Dlaczego szkockie tartany wyglądają tak różnie?
Na pierwszy rzut oka tartan może wydawać się prostym wzorem. Kilka kolorów, pionowe i poziome pasy, powtarzający się układ. W rzeczywistości możliwości są ogromne.
Zmiana szerokości jednego pasa, dodanie kolejnego koloru albo zmiana kolejności nitek może stworzyć zupełnie nowy sett. Dlatego istnieją tartany bardzo spokojne, złożone z szarości, zieleni i brązów, ale również mocno kontrastowe wzory z czerwienią, granatem, żółcią czy bielą.
Oficjalny Scottish Register of Tartans zawiera dziś tysiące wzorów, które można przeszukiwać według nazwy, kategorii, projektanta czy kolorów.
Tartan we współczesnej garderobie
Najciekawsze jest to, że tartan nie został zamknięty w muzeach.
Nadal jest wykorzystywany w tradycyjnym szkockim stroju, ale równie dobrze funkcjonuje we współczesnej garderobie.
W Tartan i Wełna wykorzystujemy go między innymi w szkockich spódnicach.
To dobry przykład tego, jak tradycyjny wzór można przenieść do codziennej garderoby. Nie trzeba tworzyć kompletnego stroju inspirowanego Highland dress. Tartanowa spódnica może zostać połączona z prostym wełnianym swetrem, kamizelką, płaszczem czy kapeluszem. W zależności od wzoru może wyglądać klasycznie, spokojnie albo bardziej wyraziście.
