Na pierwszy rzut oka łatwo je pomylić. Tartan jest przecież kratą, a krata może wyglądać dokładnie tak, jak wzór, który kojarzymy ze szkockimi spódnicami, kiltami czy wełnianymi szalami. Różnica nie polega jednak wyłącznie na kolorach ani na tym, czy dany wzór pochodzi ze Szkocji.
Tartan jest konkretnym rodzajem wzoru i sposobem tkania tkaniny, natomiast „krata” to znacznie szersze określenie wzorów złożonych z przecinających się linii. Każdy tartan możemy więc uznać za kratę, ale nie każda krata będzie tartanem.
Krata to określenie bardzo szerokie
Krata może przyjmować właściwie niezliczoną liczbę form. Mogą tworzyć ją dwa kolory albo kilka różnych odcieni, linie mogą być tej samej szerokości lub zupełnie różne, a wzór może być regularny, bardzo drobny albo zbudowany z szerokich pasów.
Dlatego określenie „kraciasta koszula” czy „kraciasta spódnica” nie mówi nam jeszcze, z jakim dokładnie wzorem mamy do czynienia.
Krata może pojawić się na bawełnie, lnie, wełnie czy syntetycznej tkaninie. Może być wykorzystywana w odzieży, tekstyliach domowych czy dodatkach i nie musi mieć żadnego związku ze Szkocją.
To po prostu szeroka grupa wzorów opartych na przecinających się liniach.
Tartan jest bardziej konkretny
W przypadku tartanu sytuacja wygląda inaczej.
Tartan powstaje z powtarzającego się układu kolorowych pasów, które przecinają się w pionie i poziomie. Charakterystyczny wzór określa się jako sett. O tym, jak wygląda konkretny tartan, decydują między innymi kolory, szerokość pasów, ich kolejność oraz liczba nitek użytych podczas tkania.
To właśnie dlatego dwa wzory, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się podobne, mogą być zupełnie różnymi tartanami.
W przypadku tartanu znaczenie ma więc nie tylko to, że widzimy kratę, ale również dokładny sposób jej zbudowania.
Tartan jest związany ze szkocką tradycją
Drugą ważną różnicą jest kontekst kulturowy.
Tartan ma bardzo silny związek ze Szkocją, a szczególnie z historią Highlands. Przez wieki wykorzystywano tam wełniane tkaniny o różnych wzorach, a z czasem tartan zaczął nabierać coraz większego znaczenia kulturowego.
Współcześnie istnieją tartany związane między innymi z rodzinami i klanami, regionami, jednostkami wojskowymi, organizacjami czy konkretnymi wydarzeniami. Nie oznacza to jednak, że każdy tartan ma charakter klanowy. Szkocki rejestr tartanów obejmuje wiele różnych kategorii wzorów.
To właśnie historia sprawiła, że szkocka krata stała się czymś więcej niż tylko dekoracyjnym wzorem na tkaninie.
Czy każda szkocka krata jest tartanem?
Nie zawsze, ponieważ samo pochodzenie wzoru ze Szkocji nie wystarcza, żeby nazwać go tartanem. Tartan ma określoną konstrukcję i powtarzalny układ nitek.
Z drugiej strony współczesne wzornictwo często wykorzystuje motywy inspirowane tartanem. Możemy więc spotkać materiały, które przypominają szkocką kratę, ale nie są konkretnym tartanem.
Dlatego jeśli chcemy dokładnie określić materiał, warto zwrócić uwagę na jego wzór, sposób tkania i pochodzenie, a nie tylko na sam wygląd.
Skąd bierze się charakterystyczne „przenikanie” kolorów?
To jeden z ciekawszych szczegółów tartanu. Ponieważ wzór powstaje przez przeplatanie nitek w pionie i poziomie, w miejscach, w których spotykają się dwa kolory, powstaje optyczne połączenie tych barw. Jeśli na przykład niebieskie i żółte pasy przecinają się w określony sposób, w części wzoru możemy zobaczyć efekt przypominający zielony.
To właśnie sposób tkania sprawia, że tartan ma charakterystyczną głębię, której nie zawsze uzyskamy, drukując zwykłą kratę na powierzchni materiału. Nie oznacza to oczywiście, że każda współczesna tkanina określana jako tartan musi być wykonana w identyczny sposób, ale tradycyjnie tartan jest przede wszystkim wzorem tkanym, a nie po prostu nadrukowaną kratą.
A co z kolorami?
W przypadku zwykłej kraty kolory mogą być dobrane przede wszystkim ze względów estetycznych. Projektant może zdecydować się na granat i biel, brąz i beż albo mocną czerwień z czernią, ponieważ takie zestawienie dobrze wygląda.
W tartanie kolory również tworzą kompozycję, ale konkretny wzór może mieć dodatkowo swoją historię i uzasadnienie. Nie istnieje jednak jeden uniwersalny system, według którego każdy kolor ma zawsze takie samo znaczenie.
Dlatego nie możemy powiedzieć, że każda czerwona krata oznacza to samo albo że każdy zielony tartan symbolizuje szkocki krajobraz. Znaczenie zależy od konkretnego wzoru.
Tartan, który znamy ze szkockich spódnic
Najłatwiej zobaczyć różnicę na przykładzie szkockiej spódnicy. Kiedy mówimy o spódnicy wykonanej z tartanu, nie mamy na myśli po prostu dowolnej spódnicy w kratę. Wzór ma swoją nazwę, określony układ kolorów i konkretną konstrukcję.
Właśnie dlatego w szkockiej tradycji możemy mówić o takich wzorach jak Royal Stewart, Black Watch czy Brown Watch. Każdy z nich ma własny charakter i rozpoznawalny układ.
To również powód, dla którego tartan tak dobrze sprawdza się w garderobie. Wzór jest wyrazisty, ale jednocześnie zbudowany z powtarzalnego rytmu kolorów, dzięki czemu łatwo znaleźć w nim odcienie, które można powtórzyć w pozostałych elementach stylizacji.
Czy tartan to zawsze szkocka krata?
W codziennym języku możemy spotkać określenia „szkocka krata” i „tartan” używane zamiennie i w wielu sytuacjach nie będzie to problemem. Jeśli jednak zależy nam na precyzji, warto pamiętać o różnicy.
Krata opisuje wygląd wzoru. Tartan określa bardziej konkretny rodzaj wzoru i jego konstrukcję, a także niesie ze sobą określony kontekst historyczny i kulturowy.
Można więc powiedzieć, że tartan należy do świata krat, ale jego historia i sposób tworzenia sprawiają, że jest czymś więcej niż po prostu wzorem w kratkę.
Tartan i krata we współczesnej modzie
Dzisiaj granica między inspiracją a tradycyjnym wzorem może być mniej oczywista niż dawniej. Projektanci wykorzystują charakterystyczne szkockie zestawienia kolorów, zmieniają proporcje pasów i tworzą własne wariacje.
Tartan pojawia się już nie tylko na kiltach. Możemy znaleźć go na spódnicach, szalach, kocach, czapkach, torbach i wielu innych elementach garderoby.
Właśnie dlatego warto znać różnicę między tartanem a zwykłą kratą. Kiedy widzimy charakterystyczny wzór na wełnianej spódnicy czy szalu, nie patrzymy wyłącznie na kolorową geometrię. Za tym wzorem może stać konkretna historia, miejsce, rodzina albo tradycja tkacka.
Tartan czy krata – najważniejsza różnica
Najprościej:
- Krata to szerokie określenie wzorów z przecinających się linii.
- Tartan to konkretny rodzaj powtarzalnego wzoru, tradycyjnie tworzonego przez odpowiednie ułożenie i przeplatanie kolorowych nitek, silnie związany ze szkocką kulturą i historią.
Dlatego każdy tartan jest kratą, ale nie każda krata jest tartanem.
I właśnie ta różnica sprawia, że szkockie kraty są tak interesujące. Ich wygląd to tylko początek – za poszczególnymi wzorami może kryć się historia miejsca, rodziny, tradycji lub konkretnego wydarzenia.
