Dziś kilt jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Szkocji. Kojarzy się z tartanem, szkockimi górami, muzyką, tańcem i tradycyjnym strojem Highlandów. Można go zobaczyć podczas uroczystości rodzinnych, ślubów, wydarzeń kulturalnych, a także we współczesnej modzie.
Jego historia jest jednak bardziej złożona, niż sugeruje współczesny obraz szkockiego stroju.
Kilt nie powstał od razu w formie, którą znamy dzisiaj. Jego historia prowadzi przez dawne stroje Highlandów, rozwój tkanin wełnianych, przemiany społeczne, zakazy dotyczące ubioru i późniejszy powrót szkockich symboli do europejskiej kultury.
To również historia tego, jak zwykły element garderoby stał się jednym z najważniejszych symboli całego kraju.
Zanim pojawił się kilt
Pierwsze stroje, które można uznać za przodków współczesnego kiltu, były prostsze od dzisiejszego fasonu.
W szkockich Highlands przez wieki używano dużych kawałków wełnianej tkaniny, które można było owinąć wokół ciała i wykorzystać jako odzież lub dodatkową warstwę chroniącą przed chłodem i deszczem. Taka tkanina mogła być również używana jako okrycie.
Właśnie tutaj pojawia się féileadh mòr, czyli tak zwany great kilt – duży kilt.
Była to szeroka tkanina, którą układano wokół ciała i przewieszano przez ramię. W przeciwieństwie do współczesnego kiltu nie była więc jedynie spódnicą do kolan. Stanowiła większy element garderoby, który można było różnie układać w zależności od potrzeb.
To ważne, ponieważ współczesny kilt jest wynikiem późniejszej ewolucji tego stroju.
Wielki kilt – praktyczna część stroju Highlandów
Great kilt był szczególnie praktyczny w warunkach, w których żyli mieszkańcy szkockich Highlands.
Wełniana tkanina chroniła przed chłodem i wilgocią, a jej duży rozmiar pozwalał wykorzystać ją na kilka sposobów. Mogła pełnić funkcję odzieży, okrycia czy dodatkowej warstwy podczas odpoczynku.
Nie był to więc początkowo przede wszystkim symbol narodowy czy element uroczystego stroju.
Był przede wszystkim praktycznym ubraniem wykonanym z wełny.
I właśnie dlatego historia kiltu tak dobrze pokazuje znaczenie wełny w tradycyjnej garderobie Szkocji. Materiał musiał sprawdzać się w konkretnych warunkach. Liczyła się ochrona przed chłodem, trwałość i możliwość wykorzystania jednej tkaniny na różne sposoby.
Kiedy pojawił się kilt podobny do dzisiejszego?
Z czasem duży kilt zaczął zmieniać formę.
Pojawiła się wersja określana jako féileadh beag, czyli „mały kilt”. Była znacznie krótsza i składała się przede wszystkim z części owiniętej wokół bioder. To właśnie ona stała się bezpośrednim poprzednikiem współczesnego kiltu.
Warto jednak pamiętać, że dokładna historia tego przejścia nie jest tak prosta, jak czasami przedstawiają ją popularne opowieści. Kilt zmieniał się stopniowo, a jego współczesna konstrukcja rozwijała się przez kolejne stulecia. Dzisiejszy kilt jest więc efektem ewolucji stroju, a nie jednego momentu jego wynalezienia.
Kilt i szkockie wojsko
Jednym z najważniejszych momentów w historii kiltu było jego związanie z pułkami szkockimi.
W XVIII wieku kilt zaczął być coraz mocniej kojarzony ze szkockimi oddziałami wojskowymi. Highland regiments przyczyniły się później do rozpowszechnienia charakterystycznego stroju poza samą Szkocją.
Kilt, tartan, skarpety, sporran i pozostałe elementy Highland dress zaczęły tworzyć rozpoznawalny zestaw.
Wojskowe wykorzystanie szkockiego stroju miało ogromne znaczenie dla jego późniejszej historii. Kilt przestał być postrzegany wyłącznie jako lokalny element garderoby. Stał się częścią formalnego obrazu szkockiego żołnierza.
Do dziś szkockie pułki wojskowe są jednym z najbardziej rozpoznawalnych kontekstów, w których można zobaczyć kilt.
Kilt po powstaniach jakobickich
Historia kiltu jest również związana z polityką. Po powstaniu jakobickim w 1745 roku szkocka kultura Highlandów zaczęła być postrzegana przez władze brytyjskie jako potencjalne zagrożenie.
W 1746 roku wprowadzono Dress Act, który ograniczał noszenie określonych elementów tradycyjnego stroju Highlandów. Zakaz dotyczył między innymi noszenia tartanu i Highland dress przez znaczną część ludności cywilnej.
Nie był to po prostu zakaz noszenia szkockiej spódnicy. Była to próba ograniczenia symboli związanych z kulturą Highlandów po konflikcie politycznym. Zakaz obowiązywał przez kilkadziesiąt lat. W 1782 roku został uchylony.
Okres zakazu miał jednak duże znaczenie dla późniejszego postrzegania kiltu. To, co wcześniej było elementem regionalnego stroju, zaczęło być coraz mocniej kojarzone z tożsamością i historią Szkocji.
Tartan i kilt – dwie różne rzeczy
Kilt często kojarzymy bezpośrednio z tartanem, ale warto rozdzielić te dwa pojęcia.
Kilt jest elementem garderoby. Tartan jest wzorem tkaniny.
Kilt może być wykonany z tartanu, ale tartan sam w sobie nie jest kiltem.
To rozróżnienie jest ważne także dlatego, że historia tartanu jest starsza i bardziej złożona niż współczesny system przypisywania konkretnych wzorów poszczególnym klanom.
Badania nad tkaninami pokazują, że tartan był używany na terenie Szkocji już wiele wieków temu. Przykładem jest fragment tkaniny znaleziony w Glen Affric, którego powstanie datuje się najprawdopodobniej na lata 1500–1600. Jest obecnie uznawany za najstarszy znany zachowany przykład „prawdziwego” tartanu znalezionego w Szkocji.
Czy każdy szkocki klan ma własny tartan?
To jedno z najczęściej powtarzanych przekonań dotyczących kiltu i tartanu. W rzeczywistości historia jest bardziej skomplikowana.
Współczesna kultura tartanu rozwinęła ogromną liczbę wzorów związanych z rodzinami, regionami, organizacjami, wydarzeniami czy konkretnymi osobami. Dzisiaj istnieją tysiące zarejestrowanych tartanów.
Rozwój tego systemu był szczególnie intensywny w XIX wieku, kiedy szkocka kultura Highlandów zaczęła być przedstawiana jako ważny element narodowej tożsamości.
Ogromną rolę odegrała tutaj wizyta króla Jerzego IV w Edynburgu w 1822 roku, przygotowana między innymi przez Sir Waltera Scotta. Wydarzenie przyczyniło się do spektakularnego powrotu tartanu i Highland dress do przestrzeni publicznej.
Kilt wraca jako symbol Szkocji
W XIX wieku kilt przeszedł kolejną przemianę. Nie był już tylko strojem mieszkańców Highlands. Stał się symbolem szkockiej tożsamości. Zaczęto tworzyć bardziej formalne zestawy Highland dress. Pojawiły się określone sposoby noszenia kiltu, dodatki i zasady dotyczące stroju.
Kilt coraz częściej pojawiał się podczas uroczystości, ceremonii i wydarzeń związanych ze szkocką kulturą. W tym samym czasie rozwijało się zainteresowanie tartanem poza Szkocją. Szkocka krata zaczęła być wykorzystywana nie tylko w tradycyjnym stroju, ale również w modzie i innych dziedzinach projektowania.
Z czego wykonuje się tradycyjny kilt?
Tradycyjny kilt wykonuje się przede wszystkim z wełnianej tkaniny tartanowej. I nie jest to przypadek.
Wełna od wieków była jednym z najważniejszych materiałów w szkockiej garderobie. Jest trwała, dobrze sprawdza się w chłodnym klimacie i może być tkana w różny sposób.
W przypadku kiltu ważna jest również odpowiednia konstrukcja plis. Plisy nie są jedynie dekoracją. Są częścią charakterystycznej formy kiltu i wymagają precyzyjnego wykonania.
Tradycyjny kilt jest szyty z dużej ilości tkaniny. W zależności od modelu i sposobu plisowania wzór tartanu musi zostać odpowiednio ułożony, aby zachować jego rytm.
Kilt współcześnie
Dzisiaj kilt nie jest wyłącznie strojem historycznym. W Szkocji nadal nosi się go podczas ślubów, uroczystości rodzinnych, wydarzeń formalnych i tradycyjnych imprez. Jest również częścią stroju niektórych zespołów muzycznych i szkockich organizacji.
Jednocześnie projektanci od lat wykorzystują konstrukcję kiltu we współczesnej modzie. Powstają kilty wykonane z różnych materiałów, w nowoczesnych kolorach i fasonach. Klasyczna forma może być łączona z marynarką, koszulą, swetrem czy nawet bardziej współczesnymi elementami garderoby.
A co ze szkocką spódnicą?
Współczesna szkocka spódnica inspirowana kiltem nie jest tym samym co tradycyjny męski kilt.
Może jednak czerpać z jego najważniejszych elementów: tartanu, plisowania, wełnianej tkaniny i charakterystycznej szkockiej estetyki. To właśnie ta część historii jest dla nas szczególnie interesująca.
Tartan, który przez wieki był częścią szkockiego dziedzictwa tekstylnego, dzisiaj może pojawić się również w codziennej garderobie. Nie musi być elementem kompletnego Highland dress.
